Πολιτισμικά Ενισχυμένη Άμυνα · Μέρος Α’
γράφει ο Τζων Γουώργουικ Ζουρμπάκης
Ψυχολόγος/ Υπνοθεραπευτής/ Ψυχοθεραπευτής MSc/MEd
Στη δουλειά σου σε εμπιστεύονται με δύσκολα πράγματα. Λύνεις προβλήματα που άλλοι τα έχουν παρατήσει. Και κάθε Κυριακή, στο τραπέζι της μάνας σου, όταν σε ρωτάει «Πότε θα ξανάρθεις; Εμείς εδώ μόνοι μας…», ακούς τον εαυτό σου να λέει «την άλλη Κυριακή». Ξανά.
Ίσως έχεις κάνει και θεραπεία. Μίλησες για τους γονείς σου, για το πώς μεγάλωσες, και κατάλαβες. Γρήγορα, μάλιστα. Είδες το μοτίβο και του έδωσες όνομα. Και όταν ήρθε το «χρειάζεται να βάλεις ένα όριο», δεν το έκανες. Ή το έκανες μία φορά και την επόμενη Κυριακή ζήτησες συγγνώμη. Ή κάποια στιγμή απλά σταμάτησες να πηγαίνεις. Μπορεί πάλι να μην ξεκίνησες ποτέ, γιατί υποψιάζεσαι ότι θα σου πουν πράγματα που ήδη ξέρεις.
Και μένει μια σκέψη που δεν τη λες εύκολα φωναχτά: «Πώς γίνεται εγώ, που τα καταφέρνω σε όλα, να μην μπορώ αυτό;». Η απάντηση, απ’ όσο το έχω δει, βρίσκεται πολύ πιο βαθιά από τη θέληση.
Τι κληρονομείς μαζί με το σπίτι
Από την οικογένεια, μαζί με το σπίτι και το όνομα, κληρονομείς και κάτι που δεν γράφεται σε κανένα συμβόλαιο: έναν κώδικα. Κανόνες για το τι κάνει ένας καλός γιος, μια καλή κόρη, μια σωστή οικογένεια. «Δεν αφήνουμε τους δικούς μας.» «Δεν βγάζουμε τα εσωτερικά μας έξω.» «Τι θα πει ο κόσμος;» «Διάβασε, να γίνεις άνθρωπος.» Πολλοί από αυτούς τους κανόνες γράφτηκαν σε δύσκολα χρόνια, τότε που το να χάσεις τη θέση σου στη φαμίλια σήμαινε κυριολεκτικά ότι δεν είχες πού να σταθείς. Τότε σε κρατούσαν ζωντανό. Οι συνθήκες άλλαξαν, ο κώδικας όμως έμεινε στη θέση του, σαν ένα βαρύ έπιπλο που κανείς δεν τολμάει να μετακινήσει.
Από την αποθήκη στο σαλόνι
Τον φόβο, τη ντροπή, τον τρόμο του αποκλεισμού, συνήθως τα κατεβάζουμε στην αποθήκη. Δεν θέλουμε να τα βλέπουμε, και κάπως έτσι μας κράτησαν όρθιους. Πρόσεξε όμως τι γίνεται σε κάποια σπίτια: ο φόβος ανεβαίνει ξανά στο σαλόνι, ντυμένος αρετή. Η δυσκολία να υποχωρήσεις κάθεται εκεί ως περηφάνια. Ο φόβος του «τι θα πει ο κόσμος» κάθεται ως σεβασμός. Η σιωπή γύρω από τη βία κάθεται ως «οικογενειακή ενότητα». Και στο σαλόνι, όλοι τους φέρονται με τιμή.
Αυτό το ονομάζω Πολιτισμικά Ενισχυμένη Άμυνα: τη στιγμή που ένας τρόπος προστασίας του εαυτού παίρνει από τον πολιτισμό ηθικό κύρος, και ο φόβος περνιέται για χαρακτήρα. Δεν το εννοώ ως διάγνωση, ούτε ως κατηγορία για κανέναν τόπο.
«Γι’ αυτό σε σπουδάσαμε;»
Η γνώση δεν κλείνει πάντα την απόσταση ανάμεσα σε αυτό που ξέρεις και σε αυτό που μπορείς να κάνεις. Συχνά τη μεγαλώνει. Και το πιο παράξενο είναι ότι αυτή τη γνώση σου την έδωσε ο ίδιος ο κώδικας.
Γιατί ο κώδικας που λέει «δεν αφήνουμε τους δικούς μας» έλεγε και «διάβασε, να γίνεις άνθρωπος». Το να είσαι καλός γιος ή καλή κόρη σήμαινε να σπουδάσεις, να προοδεύσεις, να κάνεις τους δικούς σου περήφανους. Και το έκανες. Έφυγες, σπούδασες, ίσως έζησες χρόνια στο εξωτερικό, δούλεψες δίπλα σε ανθρώπους με άλλες αξίες και άλλους τρόπους να είναι οικογένεια. Μεγάλωσες. Και γύρισες με ιδέες που το σπίτι δεν σου είχε δώσει, ούτε περίμενε.
Μετά ήρθε το ίντερνετ, με τις έτοιμες λέξεις του: «τοξική οικογένεια», «ναρκισσιστική μητέρα», «κόψ’ τους». Ναι, και κείμενα σαν κι αυτό. Οι λέξεις αυτές δεν είναι απαραίτητα λάθος, τους λείπει όμως το πλαίσιο, δηλαδή εσύ και το σπίτι όπου μεγάλωσες. Είναι σαν να φέρνεις στο σαλόνι ένα έτοιμο έπιπλο σε πακέτο, που το στήνεις σε ένα βράδυ, δίπλα στα βαριά έπιπλα της γιαγιάς.
Και για πολλούς, μετά ήρθε η θεραπεία. Κάθε ψυχοθεραπεία είναι και μια διαδικασία μάθησης: μαθαίνεις για όρια, για αυτονομία, για μοτίβα, και αυτό είναι απαραίτητο. Αν όμως η μάθηση προχωράει πιο γρήγορα από αυτό που μπορεί να σηκώσει το σπίτι σου, η απόσταση βαθαίνει, μέσα στο δωμάτιο που υποτίθεται ότι θα τη γιατρέψει. Η θεραπεία λέει «όριο» και εννοεί προστασία. Μέσα στο σπίτι όπου μεγάλωσες, η ίδια λέξη ακούγεται «αχαριστία». Κι αφού η άμυνα κάθεται στο σαλόνι ως αρετή, το να την αμφισβητήσεις μοιάζει με προδοσία. Μπορεί λοιπόν να καταλάβεις την έννοια πολύ πριν προλάβει να φτάσει στο στομάχι. Τότε η κατανόηση ανεβαίνει κι αυτή στο σαλόνι, ως «επίγνωση», και κάνει αυτό που έκαναν πάντα οι άμυνες: σε προστατεύει από το να νιώσεις. Στη γλώσσα μας αυτό λέγεται διανοητικοποίηση, και μπορεί να κρατήσει μια θεραπεία για χρόνια χωρίς να αλλάξει τίποτα.
Κάπου εκεί η γνώση γυρίζει εναντίον σου, από δύο μεριές. Από έξω, η οικογένεια: «Γι’ αυτό σε σπουδάσαμε; Για να έρθεις να μας κάνεις μαθήματα;» «Τα γράμματα σε άλλαξαν». Και από μέσα σου, πιο ήσυχα: «Ξέρω ότι αυτό δεν είναι υγιές και μένω. Άρα κάτι δεν πάει καλά με μένα». Αν κάνεις κάτι, νιώθεις ένοχος απέναντι στους δικούς σου. Αν δεν κάνεις, ντρέπεσαι απέναντι σε όσα ξέρεις. Ακολούθησες τον κώδικα κατά γράμμα, και τώρα ο κώδικας σε κατηγορεί γι’ αυτό που έγινες.
Κι όσο πιο καλά τα κατάφερες, τόσο πιο ακριβό γίνεται. Αυτός που πέτυχε είναι συχνά η περηφάνια της οικογένειας, αυτός που κουβαλάει το όνομα. Ένα όριο από τον «γιο που πέτυχε» ή την «κόρη που μας έκανε περήφανους» ακούγεται μέσα στο σπίτι σχεδόν σαν προδοσία. Οι γνώσεις σου προχώρησαν πιο γρήγορα από το σύστημα στο οποίο ανήκεις, και εσύ στέκεσαι στη μέση.
Και όταν η θεραπεία αρχίζει να μοιάζει με δίλημμα, «ή η ψυχική σου υγεία ή η οικογένειά σου», κάνεις αυτό που θα έκανε οποιοσδήποτε: προστατεύεις αυτό που φοβάσαι να χάσεις. Στη γλώσσα της ψυχοθεραπείας αυτό λέγεται συχνά αντίσταση, και μερικές φορές αυτό είναι. Πολλές φορές όμως η αποχώρηση είναι κι αυτή άμυνα. Όχι επειδή δεν θέλεις να αλλάξεις, αλλά επειδή η αλλαγή, έτσι όπως την άκουσες, απειλούσε να σου πάρει ένα κομμάτι του εαυτού σου.
Τι κρατάς από την κληρονομιά;
Μια θεραπεία που σέβεται αυτό το σπίτι δεν σου ζητάει να το γκρεμίσεις. Ο σεβασμός, το φιλότιμο, η αλληλεγγύη έχουν πραγματικό βάθος, και είναι κι αυτά κομμάτι της κληρονομιάς σου. Η δουλειά είναι να περάσεις από τα δωμάτια ένα ένα και να αποφασίσεις τι κρατάς. Να δεις ποια «αρετή» στο σαλόνι είναι πράγματι αρετή, και ποια είναι φόβος που ανέβηκε από την αποθήκη. Γι’ αυτό, για μένα, η θεραπεία είναι κάτι παραπάνω από περισσότερη γνώση: είναι η διαδικασία μέσα από την οποία μαθαίνεις να έρχεσαι σε επαφή, λειτουργικά, στο κάθε εδώ και τώρα σου.
Στην πράξη, πριν από το «βάλε ένα όριο» έρχονται άλλες ερωτήσεις. Τι θα σήμαινε αυτό το «όχι» για σένα; Τι θα άκουγε η μάνα σου; Για κάποιους ένα όριο σημαίνει οικονομική πίεση, αποκλεισμό από το σόι, μερικές φορές και πραγματικό κίνδυνο. Ένα όριο που δεν τα λογαριάζει αυτά μένει στα χαρτιά.
Εγώ το έχω πει πολλές φορές για τον εαυτό μου: θεωρώ ευθύνη μου να μην επαναλάβω τα λάθη των γονιών μου, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι θα κάνω το ανάποδο από αυτούς. Θα το κάνω με τον δικό μου τρόπο. Κάπως έτσι μπορείς κι εσύ να ανήκεις στους δικούς σου χωρίς να εξαφανίζεσαι.
Ένα μικρό βήμα
Δεν σου ζητάω να λύσεις τίποτα. Σου ζητάω κάτι που είναι πιο δύσκολο απ’ όσο ακούγεται: να παρατηρήσεις χωρίς να αναλύσεις. Την επόμενη φορά που θα νιώσεις ενοχή επειδή σκέφτηκες να πεις «όχι» σε κάποιον δικό σου, ίσως και στο τραπέζι της Κυριακής, κάνε μια στάση. Αργότερα, γράψε δύο πράγματα. Πρώτο: ποια αξία λέω ότι υπερασπίζομαι; Δεύτερο: τι φοβάμαι, πραγματικά, ότι θα χάσω; Μπορεί να δεις ότι αυτό που κάθεται στο σαλόνι ως «σεβασμός» έχει ανέβει από την αποθήκη, και το πραγματικό του όνομα είναι «φοβάμαι ότι δεν θα με αγαπάνε». Μην το εξηγήσεις. Αρκεί που το είδες.
Πίσω από το «κόλλησα» υπάρχει συχνά μια ερώτηση που δεν έχει ειπωθεί ακόμα καθαρά: «Πώς αλλάζω χωρίς να χάσω αυτό που είμαι;». Είναι δίκαιη ερώτηση.
Στο επόμενο μέρος της σειράς: Φιλότιμο ή αυτοεγκατάλειψη;
Καμία οικογένεια και κανένας πολιτισμός δεν δικαιολογεί τη βία.
Βία στην οικογένεια ή στη σχέση: 100 · Γραμμή SOS για γυναίκες (24ωρη): 15900 · Παιδιά και έφηβοι: 1056 («Το Χαμόγελο του Παιδιού») · Σκέψεις αυτοκτονίας ή αυτοτραυματισμού: 1018 · Έκτακτη ανάγκη: 112


