Από τα «πρέπει» σε όσα έχουν αξία
γράφει η Ειρήνη Μπαρουξή
Ψυχολόγος BSc | Ψυχολόγος Υγείας MSc
Ειδίκευση στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT)
Για πολλούς ανθρώπους, ο Σεπτέμβριος μοιάζει περισσότερο με αρχή της χρονιάς απ’ ό ό,τι ο Ιανουάριος. Επιστρέφουμε από τις διακοπές, αλλάζουν οι ρυθμοί της καθημερινότητας και αρχίζουμε να οργανώνουμε υποχρεώσεις, σχέδια και νέους στόχους.
Η διάθεση για μια νέα αρχή μπορεί να είναι αναζωογονητική. Μπορεί, όμως, να συνοδεύεται και από μια σιωπηλή πίεση: να προλάβουμε, να οργανωθούμε καλύτερα, να γίνουμε πιο παραγωγικοί ή να διορθώσουμε όσα θεωρούμε ότι αφήσαμε πίσω.
Η οργάνωση δεν είναι το πρόβλημα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν γίνεται ένας τρόπος να αποφύγουμε την αβεβαιότητα ή όταν οι στόχοι μας μετατρέπονται σε ακόμη μία αφορμή για αυστηρή αυτοκριτική.
Πριν, λοιπόν, αποφασίσουμε πού θέλουμε να φτάσουμε, ίσως αξίζει να σταματήσουμε για λίγο και να παρατηρήσουμε πού βρισκόμαστε τώρα.
Πρώτα γείωση, μετά κατεύθυνση
Όταν το μυαλό μας είναι γεμάτο λίστες, προθεσμίες και «πρέπει», είναι εύκολο να λειτουργούμε αυτόματα. Συγκρίνουμε συνεχώς τη σημερινή μας κατάσταση με εκείνη στην οποία πιστεύουμε ότι θα έπρεπε ήδη να βρισκόμαστε.
Η Ενσυνειδητότητα μάς προσκαλεί να κάνουμε μια μικρή παύση. Όχι για να εξαφανίσουμε τις σκέψεις ή το άγχος, αλλά για να επιστρέψουμε σε ό,τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή.
Άσκηση γείωσης 1: Παρατηρώ το παρόν
- Νιώστε τα πέλματά σας να ακουμπούν στο πάτωμα.
- Παρατηρήστε τρία πράγματα που βλέπετε γύρω σας.
- Ακούστε δύο ήχους, κοντινούς ή μακρινούς.
- Αναγνωρίστε μία αίσθηση στο σώμα σας, χωρίς να προσπαθήσετε να την αλλάξετε.
- Αφήστε την αναπνοή σας να βρει τον φυσικό της ρυθμό.
Στη συνέχεια, μπορείτε να αναρωτηθείτε:
«Τι συμβαίνει μέσα μου αυτή τη στιγμή; Τι χρειάζομαι; Ποιο είναι το επόμενο βήμα που έχει πραγματικά σημασία;»
Άσκηση γείωσης 2: Τα σημεία στήριξης
Καθίστε αναπαυτικά και στρέψτε την προσοχή σας στα σημεία όπου το σώμα σας στηρίζεται:
- Πιέστε απαλά τα πέλματά σας στο πάτωμα και παρατηρήστε την αντίσταση που συναντούν.
- Νιώστε το βάρος του σώματός σας πάνω στην καρέκλα.
- Ακουμπήστε τις παλάμες σας στους μηρούς ή ενώστε τες απαλά μεταξύ τους.
- Κοιτάξτε γύρω σας και ονομάστε νοερά πού βρίσκεστε και τι κάνετε αυτή τη στιγμή.
- Κάντε μία μικρή, συνειδητή κίνηση —τεντώστε τα δάχτυλα ή στρέψτε αργά τους ώμους— και παρατηρήστε την αίσθηση που δημιουργείται.
Μπορείτε να πείτε από μέσα σας:
«Είμαι εδώ. Το σώμα μου στηρίζεται. Δεν χρειάζεται να λύσω τα πάντα αυτή τη στιγμή».
Η γείωση δεν αποτελεί έναν μαγικό τρόπο απομάκρυνσης του άγχους. Μπορεί, όμως, να δημιουργήσει λίγο χώρο ανάμεσα σε αυτό που αισθανόμαστε και σε αυτό που επιλέγουμε να κάνουμε.
Η πυξίδα των αξιών
Στη Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (ACT) γίνεται μια σημαντική διάκριση ανάμεσα στους στόχους και στις αξίες.
Ο στόχος είναι κάτι συγκεκριμένο που μπορούμε να ολοκληρώσουμε: να παρακολουθήσουμε ένα σεμινάριο, να ξεκινήσουμε μια δραστηριότητα ή να οργανώσουμε καλύτερα το πρόγραμμά μας.
Η αξία περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να ζούμε και να στεκόμαστε απέναντι στον εαυτό μας και στους άλλους. Οι αξίες περιγράφουν τις ποιότητες που θέλουμε να εκφράζουμε με τη στάση και τη συμπεριφορά μας. Δεν είναι κανόνες για το πώς «πρέπει» να ζούμε, αλλά προσωπικές επιλογές για το πώς θέλουμε να φερόμαστε σε διαφορετικούς τομείς της ζωής μας. Για έναν άνθρωπο μπορεί να έχει σημασία να είναι περισσότερο παρών στις σχέσεις του, για κάποιον άλλο να λειτουργεί δημιουργικά στην εργασία του ή να αντιμετωπίζει τον εαυτό του με περισσότερη φροντίδα και κατανόηση.
Για παράδειγμα, το «θα περπατώ τρεις φορές την εβδομάδα» είναι ένας στόχος. Η επιθυμία να φροντίζω το σώμα και την υγεία μου είναι μια αξία. Αν, για κάποιον λόγο, ο συγκεκριμένος στόχος δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, η αξία παραμένει και μπορεί να εκφραστεί με έναν διαφορετικό τρόπο.
Οι αξίες μοιάζουν με πυξίδα. Η πυξίδα δεν μας δίνει έναν προορισμό στον οποίο κάποτε φτάνουμε και τελειώνει η διαδρομή. Μας δείχνει την κατεύθυνση προς την οποία επιλέγουμε να κινούμαστε. Ακόμη κι αν καθυστερήσουμε, κάνουμε μια παράκαμψη ή χαθούμε προσωρινά, μπορούμε να την κοιτάξουμε ξανά και να επαναπροσδιορίσουμε την πορεία μας.
Το ίδιο συμβαίνει και στη ζωή. Δεν «ολοκληρώνουμε» ποτέ τη φροντίδα, τη σύνδεση ή τη δημιουργικότητα. Επιλέγουμε να τις εκφράζουμε μέσα από τις καθημερινές μας πράξεις.
Μικρή άσκηση: Σχεδιάζοντας τη δική μου πυξίδα
Σκεφτείτε τέσσερις βασικούς τομείς της ζωής σας:
- σχέσεις και οικογένεια,
- εργασία ή μάθηση,
- υγεία και φροντίδα του εαυτού,
- προσωπική ανάπτυξη και ελεύθερος χρόνος.
Για κάθε τομέα, αναρωτηθείτε:
«Πώς θέλω να είμαι μέσα σε αυτό το κομμάτι της ζωής μου;»
Για κάθε τομέα, αναρωτηθείτε: «Πώς θέλω να είμαι και να φέρομαι σε αυτό το κομμάτι της ζωής μου;». Ίσως θέλετε να είστε περισσότερο παρών, υποστηρικτικός, δημιουργικός, συνεπής, ανοιχτός ή συμπονετικός.
Μην αρκεστείτε, όμως, μόνο σε ένα επίθετο. Αναρωτηθείτε πώς θα φαινόταν αυτή η ποιότητα μέσα από τις πράξεις σας. Αν θέλετε, για παράδειγμα, να είστε περισσότερο παρών στις σχέσεις σας, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι ακούτε τον άλλον χωρίς να κοιτάζετε το κινητό σας. Αν θέλετε να είστε πιο υποστηρικτικός, μπορεί να σημαίνει ότι ρωτάτε έναν δικό σας άνθρωπο τι χρειάζεται, αντί να υποθέτετε. Αν επιλέξετε τη δημιουργικότητα, μπορεί να αποφασίσετε να αφιερώσετε λίγο χρόνο σε μια ιδέα χωρίς να απαιτείτε από τον εαυτό σας ένα τέλειο αποτέλεσμα.
Αποφύγετε να γράψετε μόνο κάτι που θέλετε να αποκτήσετε ή να πετύχετε, όπως «θέλω καλύτερη σχέση» ή «θέλω να πετύχω στη δουλειά». Αυτά είναι επιθυμητά αποτελέσματα. Προσπαθήστε, αντίθετα, να περιγράψετε τον τρόπο με τον οποίο θέλετε να φέρεστε: «Θέλω να είμαι παρών, ειλικρινής και υποστηρικτικός στις σχέσεις μου» ή «Θέλω να εργάζομαι με συνέπεια, δημιουργικότητα και διάθεση συνεργασίας». Η αξία βρίσκεται στην ποιότητα που επιλέγετε να δίνετε στις πράξεις σας, ανεξάρτητα από το αν το επιθυμητό αποτέλεσμα θα έρθει αμέσως.
Στη συνέχεια, επιλέξτε έναν τομέα και αναρωτηθείτε: «Ποια μικρή πράξη μπορώ να κάνω μέσα στις επόμενες δύο ημέρες, ώστε να εκφράσω αυτή την αξία στην πράξη;». Σκοπός δεν είναι να τα αλλάξετε όλα αμέσως, αλλά να κάνετε ένα μικρό, συνειδητό βήμα προς την κατεύθυνση που έχει σημασία για εσάς.
Έπειτα, επιλέξτε έναν μόνο τομέα και σημειώστε μία μικρή πράξη που θα μπορούσατε να κάνετε μέσα στις επόμενες δύο ημέρες. Όχι για να αποδείξετε κάτι, αλλά για να κινηθείτε λίγο πιο κοντά στην κατεύθυνση που επιλέξατε.
Πριν θέσετε έναν νέο στόχο, μπορείτε επίσης να αναρωτηθείτε:
- Γιατί είναι σημαντικό αυτό για εμένα;
- Με ποια αξία μου συνδέεται;
- Αν κανείς δεν γνώριζε ότι το πέτυχα, θα εξακολουθούσα να το θέλω;
- Είναι δική μου επιλογή ή ένα ακόμη «πρέπει» που έχω υιοθετήσει;
Οι απαντήσεις δεν είναι πάντοτε άμεσες. Μας βοηθούν, όμως, να ξεχωρίσουμε τους στόχους που έχουν προσωπικό νόημα από εκείνους που γεννιούνται κυρίως από πίεση, σύγκριση ή φόβο.
Το επόμενο μικρό βήμα
Όταν αναγνωρίσουμε την κατεύθυνσή μας, δεν χρειάζεται να αλλάξουμε ολόκληρη τη ζωή μας μέσα σε λίγες ημέρες. Χρειάζεται να επιλέξουμε ένα μικρό και συγκεκριμένο βήμα.
Αν μια σημαντική αξία είναι η σύνδεση, το πρώτο βήμα μπορεί να είναι ένα τηλεφώνημα σε έναν άνθρωπο από τον οποίο έχουμε απομακρυνθεί. Αν είναι η φροντίδα του σώματος, μπορεί να είναι ένας σύντομος περίπατος δύο φορές την εβδομάδα. Αν είναι η μάθηση, ίσως αρκεί να αφιερώσουμε δεκαπέντε λεπτά σε κάτι που μας ενδιαφέρει.
Δεσμευμένη δράση δεν σημαίνει ότι θα αισθανόμαστε πάντοτε έτοιμοι ή σίγουροι. Σημαίνει ότι μπορούμε να κινηθούμε προς όσα έχουν σημασία, ακόμη κι όταν υπάρχουν αμφιβολίες, φόβος ή δυσφορία.
Και όταν ξεφύγουμε από το πρόγραμμα —γιατί αναπόφευκτα κάποια στιγμή θα συμβεί— δεν χρειάζεται να θεωρήσουμε ότι αποτύχαμε. Μπορούμε να παρατηρήσουμε τι μας δυσκόλεψε, να προσαρμόσουμε τον στόχο και να επιστρέψουμε στην κατεύθυνσή μας.
Μια νέα αρχή με περισσότερο χώρο
Ίσως η ουσιαστικότερη ερώτηση για τον φετινό Σεπτέμβριο να μην είναι «πόσα μπορώ να πετύχω;», αλλά «πώς θέλω να είμαι παρών στη ζωή μου;».
Δεν χρειάζεται να έχουμε σχεδιάσει ολόκληρη τη διαδρομή. Μπορούμε να σταματήσουμε, να αισθανθούμε το έδαφος κάτω από τα πόδια μας, να κοιτάξουμε ξανά την πυξίδα των αξιών μας και να επιλέξουμε το επόμενο μικρό βήμα. Μια νέα αρχή δεν χρειάζεται να είναι εντυπωσιακή. Χρειάζεται να είναι δική μας.
