γράφει ο Τζων Γουώργουικ Ζουρμπάκης
Ψυχολόγος/ Υπνοθεραπευτής/ Ψυχοθεραπευτής MSc/MEd
Τρίτη απόγευμα, εποπτεία. Έχεις τρία περιστατικά στο μυαλό σου και χρόνο για δύο. Το πρώτο το φέρνεις εύκολα. Το δεύτερο επίσης. Το τρίτο είναι αυτό που σε απασχολεί πραγματικά, αυτό που σκέφτεσαι στο αυτοκίνητο γυρνώντας σπίτι, και είναι ακριβώς αυτό που δεν θα φέρεις.
Γιατί; Ξέρεις πολύ καλά τι θα ήθελες να ρωτήσεις. Το θέμα είναι ότι, για να το περιγράψεις σωστά, πρέπει να πεις τι δουλειά κάνει ο άνθρωπος, από ποιο χωριό είναι, με ποιον είναι παντρεμένος. Και κάπου εκεί μια φωνή μέσα σου λέει: «Κι αν τον ξέρει;» Οπότε το στρογγυλεύεις. Αλλάζεις το επάγγελμα, κόβεις το χωριό, αφήνεις έξω τον συγγενή που είναι το μισό πρόβλημα. Και φέρνεις στην εποπτεία ένα περιστατικό που μοιάζει με το δικό σου, χωρίς να είναι πια το δικό σου.
Αν δουλεύεις ως θεραπευτής έξω από τις μεγάλες πόλεις, υποψιάζομαι ότι αυτό το ξέρεις. Υποψιάζομαι επίσης ότι δεν το έχεις συζητήσει με πολλούς.
Για ποιον γράφτηκαν τα εγχειρίδια;
Τον τελευταίο καιρό διαβάζω συστηματικά τη βιβλιογραφία της κλινικής εποπτείας, τα βιβλία με τα οποία εκπαιδεύονται οι επόπτες. Έψαξα να δω τι λένε για τον θεραπευτή της επαρχίας. Λένε λίγα, και σχεδόν όλα λένε το ίδιο πράγμα: ότι ο θεραπευτής που δουλεύει μακριά από τα κέντρα είναι απομονωμένος, ότι δυσκολεύεται να βρει επόπτη, και ότι η λύση είναι η τεχνολογία. Μια βιντεοκλήση με έναν έμπειρο συνάδελφο στην πρωτεύουσα, ένα δίκτυο ομοτίμων από απόσταση.
Σωστά όλα αυτά. Μόνο που περιγράφουν το πρόβλημα ως απόσταση. Και το δικό μας πρόβλημα, πρόσεξε τώρα, είναι το ανάποδο: είμαστε πολύ κοντά. Στην πόλη η πόρτα του γραφείου κλείνει και ο κόσμος μένει απέξω. Στην επαρχία η πόρτα κλείνει, αλλά ο μισός κόσμος είναι ήδη μέσα: ο θεραπευόμενος είναι ανιψιός του λογιστή σου, η μητέρα του κάθεται δίπλα στη δική σου στην εκκλησία, και το Σάββατο θα βρεθείτε στον ίδιο γάμο.
Βιβλιογραφία για την άσκηση σε μικρές κοινότητες υπάρχει. Στην εκπαίδευση του επόπτη όμως φτάνει σπάνια, και στη δική μας γλώσσα ακόμη πιο σπάνια.
«Απόφυγε τις διπλές σχέσεις». Ωραία. Πώς;
Οι κώδικες δεοντολογίας λένε να αποφεύγουμε τις διπλές σχέσεις που μπορεί να βλάψουν. Κανείς δεν διαφωνεί. Ο κανόνας όμως προϋποθέτει ότι μπορείς να διαλέξεις, ότι υπάρχει πάντα ένας άλλος θεραπευτής, σε μια άλλη γειτονιά, που δεν γνωρίζει κανέναν. «Παράπεμψέ τον», θα σου πει ο επόπτης που δουλεύει στην Αθήνα, και για την Αθήνα έχει δίκιο. Εσύ όμως ξέρεις ότι οι συνάδελφοι στην πόλη σου μετριούνται στα δάχτυλα, και ότι ο επόμενος θα έχει με την οικογένεια την ίδια σχέση που έχεις κι εσύ, ή πιο στενή.
Δηλαδή τι γίνεται; Στη μικρή κοινωνία η επικάλυψη των σχέσεων είναι η κανονική κατάσταση, και η δουλειά σου είναι να τη διαχειριστείς. Αυτό δεν το λέω για να χαλαρώσω τον κανόνα. Οι Bernard και Goodyear, στο πιο διαδεδομένο εγχειρίδιο εποπτείας, αναγνωρίζουν για τη σχέση επόπτη και εποπτευόμενου ότι υπάρχουν πολλαπλές σχέσεις που προκύπτουν από σύμπτωση, και μεταφέρουν την κριτική ότι ένα μέρος της βιβλιογραφίας έχει καλλιεργήσει μια «φοβία της διπλής σχέσης». Η ίδια λογική ισχύει και στο δικό μας γραφείο.
Το ερώτημα επομένως αλλάζει. Από το «πώς θα το αποφύγω» γίνεται «πού ακριβώς βάζω το όριο, και πώς το λέω ώστε να μη χαλάσει η εμπιστοσύνη». Και αυτό είναι ερώτημα που δύσκολα το απαντάς μόνος σου, στο αυτοκίνητο, γυρνώντας σπίτι.
«Με έστειλε η ξαδέρφη σου»
Πάρε το πιο συνηθισμένο. Στην επαρχία οι περισσότεροι άνθρωποι έρχονται με σύσταση, από στόμα σε στόμα. Που σημαίνει ότι, πριν καλά καλά καθίσει ο άνθρωπος, έχει ήδη μπει στο δωμάτιο το ποιος ξέρει ποιον. «Με έστειλε η τάδε, που ερχόταν σε σένα πέρσι.» Και περιμένει κάτι από σένα: ένα νεύμα, ένα χαμόγελο, ένα «α, ναι, τι κάνει;».
Τι λες; Αν απαντήσεις σαν δικηγόρος, «δεν επιβεβαιώνω ούτε διαψεύδω», ο άνθρωπος παγώνει πριν αρχίσει. Αν το γυρίσεις στο αστείο, καταλαβαίνει ότι αυτά εδώ μέσα παίρνονται ελαφρά. Εγώ έχω καταλήξει σε μια φράση: «Σε ευχαριστώ, αλλά όπως καταλαβαίνεις, ανώνυμη ας μείνει.» Είναι ευγενική, δεν προσβάλλει κανέναν, και του λέει από το πρώτο λεπτό αυτό που χρειάζεται να ξέρει: ότι με τον ίδιο τρόπο θα φυλάξω και το δικό του όνομα.
Μια φράση είναι, θα μου πεις. Ναι. Τέτοιες φράσεις όμως δεν τις βρίσκεις στα βιβλία, και υπάρχουν δεκάδες στιγμές που τις χρειάζονται: ο θεραπευόμενος που σε βλέπει στην παραλία, η πρόσκληση σε μια βάφτιση όπου θα είναι κι εκείνος, ο γνωστός που σε ρωτά στο καφενείο «πώς πάει ο δικός μας;». Καμία από αυτές δεν είναι κλινικό δράμα. Όλες μαζί όμως είναι η καθημερινότητα της δουλειάς μας, και σπάνια έχουμε πού να τις συζητήσουμε.
Και στην εποπτεία τι γίνεται;
Μου αρέσει να σκέφτομαι την εποπτεία ως τον χώρο όπου η κλινική σκέψη γίνεται ορατή. Αν όμως ένα κομμάτι του περιστατικού μένει απέξω επειδή μπορεί να αναγνωριστεί, μένει απέξω και ένα κομμάτι της σκέψης μας. Συνήθως το πιο δύσκολο.
Δεν νομίζω ότι υπάρχει εύκολη λύση. Ο επόπτης της ίδιας πόλης ζει μέσα στο ίδιο δίχτυ με μας. Ο επόπτης από μακριά δεν το ζει καθόλου, και χρειάζεται να του το περιγράψουμε από την αρχή. Και στις δύο περιπτώσεις η δυσκολία είναι του τόπου, και τη μοιραζόμαστε με τους επόπτες μας.
Αναρωτιέμαι λοιπόν, χωρίς να έχω απάντηση: πώς φέρνεις στην εποπτεία ένα περιστατικό όπου το ποιος ξέρει ποιον είναι μέρος του προβλήματος, χωρίς να εκθέσεις τον άνθρωπο; Τι κρατάς, τι αλλάζεις, και τι χάνεται όταν το αλλάζεις; Υποψιάζομαι ότι ο καθένας μας έχει βρει τους δικούς του τρόπους, και ότι θα είχαμε κάτι να μάθουμε ο ένας από τον άλλον.
Αν αναγνώρισες κάτι
Δεν έχω έτοιμες απαντήσεις για όλα αυτά. Έχω μερικές φράσεις που δουλεύουν, αρκετές απορίες, και την πεποίθηση ότι η δουλειά του θεραπευτή της επαρχίας έχει δικούς της κανόνες, που σπάνια γράφονται κάπου.
Αν διάβασες ως εδώ και σκέφτηκες το δικό σου τρίτο περιστατικό, θα ήθελα να μάθω πώς το χειρίζεσαι εσύ. Τι λες όταν σου ονομάζουν ποιος τους έστειλε; Τι κάνεις στον γάμο; Γράψε μου στο info@hypnosisgreece.gr. Δεν χρειάζεται να είναι κάτι οργανωμένο, δυο γραμμές φτάνουν, και φυσικά χωρίς στοιχεία που θα έδειχναν κάποιον άνθρωπο.
Από κάπου πρέπει να αρχίσει αυτή η κουβέντα. Προτιμώ να αρχίσει ανάμεσα σε ανθρώπους που ξέρουν πώς είναι να πίνεις τον καφέ σου δίπλα στο τραπέζι του θεραπευόμενού σου.
Πηγές
- Bernard, J. M., & Goodyear, R. K. Fundamentals of Clinical Supervision. Pearson. Κεφάλαιο για τις πολλαπλές σχέσεις στην εποπτεία.
- Hawkins, P., & Shohet, R. Supervision in the Helping Professions. Open University Press. Ενότητα για τους απομονωμένους επαγγελματίες.
- Health Education and Training Institute (HETI), NSW. The Superguide: A handbook for supervising allied health professionals. Ενότητα «Supervision in rural and remote settings».
- British Association for Counselling and Psychotherapy (BACP). Ethical Framework for the Counselling Professions.


