γράφει η Σαράντου Αλεξάνδρα
Αναπτυξιολόγος / Παιδοψυχολόγος
Πολλοί γονείς ανησυχούν ιδιαίτερα όταν αντιλαμβάνονται ότι το παιδί τους λέει ψέματα. Συνήθως η πρώτη σκέψη είναι ότι το παιδί προσπαθεί να κοροϊδέψει, να χειριστεί μια κατάσταση ή ότι «κάτι δεν πάει καλά» με τη συμπεριφορά του. Συχνά το βιώνουν σαν ένδειξη «κακής συμπεριφοράς», έλλειψης σεβασμού ή ακόμη και σαν σημάδι ότι κάτι δεν πηγαίνει καλά στην ανάπτυξή του. Στην πραγματικότητα όμως, το ψέμα στην παιδική ηλικία είναι ένα αρκετά πιο σύνθετο φαινόμενο και συνδέεται όχι μόνο με τα όρια και τους κανόνες, αλλά και με τη γνωστική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού.
Τα παιδιά αρχίζουν από σχετικά μικρή ηλικία να κατανοούν ότι οι άλλοι άνθρωποι δεν γνωρίζουν απαραίτητα όσα γνωρίζουν τα ίδια. Σιγά σιγά αντιλαμβάνονται ότι μπορούν να αποκρύψουν πληροφορίες, να τροποποιήσουν μια ιστορία ή να δώσουν μια διαφορετική εκδοχή μιας κατάστασης. Αυτή η εξέλιξη σχετίζεται με την ανάπτυξη σημαντικών γνωστικών δεξιοτήτων, όπως η θεωρία του νου, δηλαδή η ικανότητα κατανόησης των σκέψεων, των συναισθημάτων και των προθέσεων των άλλων ανθρώπων.
Με άλλα λόγια, το ψέμα δεν εμφανίζεται μόνο επειδή ένα παιδί «θέλει να κοροϊδέψει». Πίσω από αυτή τη συμπεριφορά πολλές φορές υπάρχει η προσπάθεια του παιδιού να διαχειριστεί άγχος, φόβο, πίεση ή την ανάγκη να προστατεύσει την εικόνα του. Για να μπορέσει να υποστηρίξει ένα ψέμα χρειάζεται να έχει αναπτύξει αρκετά σύνθετες δεξιότητες: να προβλέψει τι σκέφτεται ο άλλος, να ελέγξει τις αντιδράσεις του, να συγκρατήσει πληροφορίες και να οργανώσει μια εναλλακτική εκδοχή της πραγματικότητας.
Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να ενθαρρύνουν ή να αδιαφορούν για το ψέμα. Είναι όμως σημαντικό να μπορούν να δουν πίσω από τη συμπεριφορά και να κατανοήσουν τι προσπαθεί να διαχειριστεί το παιδί εκείνη τη στιγμή.
Σε αρκετές περιπτώσεις, το ψέμα λειτουργεί σαν τρόπος αποφυγής συνεπειών. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να αποκρύψει ότι έκανε μια ζημιά ή ότι παρέβη έναν κανόνα επειδή φοβάται την αντίδραση των γονέων ή την πιθανότητα τιμωρίας. Ένα παιδί μπορεί να φοβάται την τιμωρία, την απόρριψη, την απογοήτευση των γονέων ή τη σύγκρουση. Άλλες φορές μπορεί να χρησιμοποιεί το ψέμα για να προστατεύσει την εικόνα του εαυτού του, να νιώσει πιο αποδεκτό ή να διαχειριστεί δύσκολα συναισθήματα όπως το άγχος και η ντροπή.
Ο τρόπος με τον οποίο αντιδρούν οι γονείς παίζει πολύ σημαντικό ρόλο. Όταν ένα παιδί βιώνει υπερβολικά αυστηρές αντιδράσεις, έντονες φωνές ή διαρκή κριτική, είναι πιο πιθανό να προσπαθήσει να αποκρύψει την αλήθεια στο μέλλον. Όταν η αντίδραση είναι υπερβολικά τιμωρητική, επιθετική ή εξευτελιστική, αρκετά παιδιά μαθαίνουν ότι η αλήθεια συνοδεύεται από έντονο φόβο. Έτσι, αντί να ενισχύεται η ειλικρίνεια, συχνά ενισχύεται η ανάγκη απόκρυψης. Από την άλλη πλευρά, ένα σταθερό αλλά συναισθηματικά ασφαλές περιβάλλον βοηθά το παιδί να αναλαμβάνει πιο εύκολα την ευθύνη των πράξεών του χωρίς να αισθάνεται ότι απειλείται η σχέση του με τους γονείς.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει ότι δεν χρειάζονται όρια. Τα όρια είναι απαραίτητα για να αισθάνεται το παιδί ασφάλεια και σταθερότητα μέσα στη σχέση με τους γονείς. Τα παιδιά χρειάζονται σαφή όρια και συνέπεια.
Χρειάζονται όμως επίσης χώρο για να κάνουν λάθη χωρίς να βιώνουν υπερβολικό φόβο ή ντροπή. Η ήρεμη συζήτηση, η προσπάθεια κατανόησης του λόγου πίσω από το ψέμα και η διατήρηση μιας ασφαλούς σχέσης συνήθως βοηθούν περισσότερο από μια αυστηρή ή εκφοβιστική στάση.
Είναι επίσης σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα παιδιά παρατηρούν συνεχώς τους ενήλικες γύρω τους. Μαθαίνουν όχι μόνο από αυτά που τους λέμε αλλά και από αυτά που κάνουμε. Όταν βλέπουν ότι οι ενήλικες χρησιμοποιούν συστηματικά μικρά ή μεγάλα ψέματα στην καθημερινότητα, μπορεί να εσωτερικεύσουν την ιδέα ότι η εξαπάτηση αποτελεί φυσιολογικό τρόπο διαχείρισης δύσκολων καταστάσεων.
Καθώς το παιδί μεγαλώνει, το ψέμα αλλάζει μορφή. Στις μικρότερες ηλικίες συχνά είναι πιο αυθόρμητο και εύκολα αποκαλύπτεται, ενώ αργότερα γίνεται πιο οργανωμένο και πιο «πειστικό». Στη μέση παιδική ηλικία και ιδιαίτερα προς την εφηβεία, γίνεται συχνά πιο οργανωμένο και πιο «στρατηγικό». Αυτό συμβαίνει επειδή εξελίσσονται οι γνωστικές λειτουργίες, η κοινωνική κατανόηση και η ικανότητα αυτοελέγχου. Παράλληλα, τα παιδιά αρχίζουν να αντιλαμβάνονται ότι δεν έχουν όλα τα ψέματα την ίδια ηθική σημασία. Άλλο είναι ένα ψέμα που στοχεύει στην αποφυγή συνεπειών και άλλο ένα ψέμα που χρησιμοποιείται για να προστατευτεί κάποιος συναισθηματικά.
Σε κάθε περίπτωση, το ψέμα στην παιδική ηλικία χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με ψυχραιμία και όχι πανικό. Πίσω από τη συμπεριφορά αυτή συνήθως υπάρχουν αναπτυξιακές, συναισθηματικές και οικογενειακές παράμετροι που αξίζει να κατανοηθούν. Η ειλικρίνεια δεν χτίζεται μέσα από τον φόβο αλλά μέσα από σχέσεις ασφάλειας, συνέπειας και ουσιαστικής επικοινωνίας.
Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την αξιολόγηση ή παρέμβαση από ειδικό ψυχικής υγείας.
