Ένα προσωπικό και επαγγελματικό σχόλιο πάνω στην επικαιρότητα
γράφει η Σαράντου Αλεξάνδρα
Αναπτυξιολόγος / Παιδοψυχολόγος
Τις τελευταίες ημέρες, η Ελλάδα παρακολουθεί συγκλονισμένη τις ειδήσεις γύρω από τον θάνατο δύο νεαρών κοριτσιών στην Ηλιούπολη. Η δημόσια συζήτηση άνοιξε ξανά γύρω από την ψυχική υγεία των εφήβων, το άγχος, την κατάθλιψη, την εξουθένωση και –αναπόφευκτα– τις Πανελλήνιες εξετάσεις.
Και ίσως είναι από εκείνες τις στιγμές που ως επαγγελματίες ψυχικής υγείας δεν μπορούμε να μιλήσουμε μόνο επιστημονικά. Δεν γίνεται να μείνουμε αποκλειστικά σε στατιστικές, θεωρίες και διαγνωστικά κριτήρια. Γιατί πίσω από τις λέξεις «άγχος επίδοσης», «μαθητική πίεση» ή «εφηβική κατάθλιψη» υπάρχουν πρόσωπα, σώματα εξαντλημένα, οικογένειες που αγωνιούν, παιδιά που φοβούνται ότι αν αποτύχουν στις εξετάσεις, αποτυγχάνουν συνολικά ως άνθρωποι.
Και αυτό δεν είναι μια υπερβολή των παιδιών. Είναι ένα μήνυμα που το κοινωνικό μας σύστημα συχνά τους περνά, άμεσα ή έμμεσα, για πολλά χρόνια.
Ως ψυχολόγος που εργάζεται καθημερινά με εφήβους και οικογένειες, αλλά και ως άνθρωπος που πέρασε τη διαδικασία των Πανελληνίων στην Αθήνα, δυσκολεύομαι να δω το θέμα ψυχρά και αποστασιοποιημένα. Υπάρχει ένα κομμάτι αυτής της εμπειρίας που μένει στο σώμα και στη μνήμη. Η αίσθηση ότι η καθημερινότητα οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από την επίδοση, ότι ακόμη και η ξεκούραση συνοδεύεται από ενοχή και ότι για μήνες ολόκληρους η ζωή ενός εφήβου μοιάζει να χωρά μόνο διάβασμα, πρόγραμμα και αγωνία.
Η Αθήνα των Πανελληνίων έχει έναν ιδιαίτερα απαιτητικό ρυθμό. Πολύωρα φροντιστήρια, συνεχόμενα τεστ, καλοκαιρινά προγράμματα που ξεκινούν πριν ακόμη τελειώσει η σχολική χρονιά, παιδιά που λειτουργούν στα όρια της εξάντλησης με καφέδες, αϋπνία και διαρκές άγχος για το αν θα προλάβουν, αν θα αποδώσουν, αν θα “είναι αρκετά”. Και αυτό είναι κάτι που σήμερα το βλέπω ξανά και ξανά μέσα στο γραφείο.
Τα τελευταία χρόνια συναντώ όλο και περισσότερους εφήβους που κουβαλούν υψηλά επίπεδα άγχους, ψυχοσωματικά συμπτώματα, εξάντληση, έντονο φόβο αποτυχίας και μια βαθιά αίσθηση ότι η αξία τους εξαρτάται από την επίδοσή τους. Παιδιά που δυσκολεύονται να ξεκουραστούν χωρίς ενοχή, που αισθάνονται ότι δεν επιτρέπεται να σταματήσουν και που πολλές φορές ζουν την προετοιμασία των εξετάσεων σαν μια παρατεταμένη κατάσταση συναγερμού.
Και ίσως αυτό είναι κάτι που ως κοινωνία έχουμε σε μεγάλο βαθμό κανονικοποιήσει. Έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε την εξάντληση σχεδόν αναμενόμενο κομμάτι της προσπάθειας και την ψυχική επιβάρυνση περίπου αναπόφευκτο τίμημα της επιτυχίας.
Παιδιά δεκαεπτά και δεκαοκτώ ετών που λειτουργούν σαν μικροί εργαζόμενοι υψηλής πίεσης, με πρόγραμμα που πολλές φορές ξεκινά από νωρίς το πρωί και ολοκληρώνεται αργά το βράδυ. Έφηβοι που βρίσκονται διαρκώς σε εγρήγορση, χωρίς ουσιαστικό χρόνο αποφόρτισης, με σώματα που σταδιακά αρχίζουν να διαμαρτύρονται μέσα από ψυχοσωματικά συμπτώματα όπως ταχυκαρδίες, στομαχόπονους, πονοκεφάλους, κρίσεις πανικού, δυσκολίες ύπνου, εξάντληση ή απορρύθμιση στη διατροφή.
Πίσω όμως από όλα αυτά, πολύ συχνά υπάρχει ένας βαθύτερος φόβος που δύσκολα εκφράζεται ανοιχτά. Ο φόβος ότι αν δεν τα καταφέρουν, αν δεν πετύχουν τον στόχο, τότε ίσως απογοητεύσουν τους άλλους, ίσως μείνουν πίσω, ίσως δεν μπορέσουν να χτίσουν τη ζωή που ονειρεύονται ή που τους παρουσιάστηκε ως απαραίτητη για να είναι ασφαλείς και «εντάξει». Και αυτό είναι εξαιρετικά βαρύ φορτίο για έναν ψυχισμό που ακόμη διαμορφώνεται.
Η εφηβεία, αναπτυξιακά, είναι ήδη μια περίοδος βαθιάς αναδιοργάνωσης. Ο έφηβος προσπαθεί να χτίσει ταυτότητα, να διαφοροποιηθεί από τους γονείς, να βρει θέση στον κόσμο, να νιώσει επαρκής και αποδεκτός. Την ίδια ακριβώς στιγμή, το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα τού ζητά να πάρει αποφάσεις που μοιάζουν καθοριστικές για όλη του τη ζωή, μέσα σε ένα πλαίσιο διαρκούς αξιολόγησης.
Οι Πανελλήνιες, στην πράξη, συχνά παύουν να είναι μία εξεταστική διαδικασία. Γίνονται οικογενειακό γεγονός. Γίνονται κοινωνικό στοίχημα. Γίνονται μέτρο αξίας.
Και εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα μεγαλύτερα ψυχολογικά προβλήματα. Όχι απλώς η κούραση. Αλλά η ταύτιση της επίδοσης με την προσωπική αξία.
Πολλά παιδιά μεγαλώνουν με το μήνυμα ότι πρέπει να πετύχουν για να είναι ασφαλή. Για να έχουν μέλλον. Για να «ξεφύγουν». Για να δικαιώσουν κόπους και θυσίες χρόνων. Μέσα σε μια χώρα που κουβαλά ακόμη οικονομική ανασφάλεια, εργασιακή αβεβαιότητα και ένα διάχυτο αίσθημα απαισιοδοξίας για το μέλλον, οι εξετάσεις αποκτούν συχνά δυσανάλογο ψυχικό βάρος.
Ο έφηβος δεν φοβάται μόνο μήπως γράψει άσχημα. Φοβάται μήπως δεν υπάρξει θέση γι’ αυτόν στον κόσμο.
Και πολλές φορές οι γονείς, ακόμη κι όταν αγαπούν βαθιά τα παιδιά τους, μεταφέρουν άθελά τους αυτή την αγωνία. Όχι πάντα με πίεση ή αυστηρότητα. Αρκετές φορές με το ίδιο τους το άγχος. Με τη διαρκή ανησυχία. Με την ανάγκη να προστατεύσουν το παιδί από έναν κόσμο που βιώνεται ως σκληρός και αβέβαιος.
Έτσι δημιουργείται ένα «κοκτέιλ» πίεσης πολλών ετών. Σχολείο. Φροντιστήρια. Κούραση. Κοινωνική σύγκριση. Αγωνία για το μέλλον. Οικονομική ανασφάλεια. Αίσθηση ότι «μία στιγμή θα καθορίσει τα πάντα».
Και μέσα σε όλο αυτό, συχνά χάνεται κάτι πολύ βασικό: ότι έχουμε απέναντί μας παιδιά. Όχι μηχανές επίδοσης. Όχι βαθμούς. Όχι ποσοστά επιτυχίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Πανελλήνιες δεν έχουν σημασία. Έχουν. Είναι μια απαιτητική διαδικασία και χρειάζεται προσπάθεια, πειθαρχία και αντοχή. Όμως αναπτυξιακά και ψυχολογικά είναι επικίνδυνο όταν μια κοινωνία οργανώνει ολόκληρη τη μετάβαση προς την ενηλικίωση γύρω από ένα στενό μοντέλο επιτυχίας.
Γιατί τότε πολλά παιδιά αρχίζουν να πιστεύουν ότι: αν δεν περάσουν, αν δεν φτάσουν εκεί που «πρέπει», αν δεν ανταποκριθούν στις προσδοκίες, τότε κάτι πάει λάθος με τα ίδια.
Και αυτό είναι ένα εξαιρετικά βαρύ φορτίο για έναν ψυχισμό που ακόμη διαμορφώνεται.
Τα τελευταία χρόνια, βλέπουμε ολοένα και περισσότερους εφήβους με υψηλά επίπεδα άγχους, εξάντλησης, συναισθηματικής απορρύθμισης και αίσθησης κενού. Παιδιά ικανά, ευαίσθητα, με δυνατότητες, που όμως έχουν μάθει να λειτουργούν συνεχώς σε κατάσταση συναγερμού. Να ξεκουράζονται με ενοχή. Να φοβούνται την αποτυχία σαν καταστροφή. Να δυσκολεύονται να νιώσουν «αρκετά».
Και ίσως αυτό είναι κάτι που χρειάζεται να μας προβληματίσει συλλογικά. Όχι μόνο ως ειδικούς. Όχι μόνο ως γονείς. Αλλά ως κοινωνία.
Τι είδους εφηβεία προσφέρουμε στα παιδιά μας; Πόσο χώρο αφήνουμε για ξεκούραση, δημιουργία, αμφιβολία, λάθος, αλλαγή πορείας; Πόσο συχνά μιλάμε στα παιδιά για την αξία τους πέρα από τις επιδόσεις; Και πόσο ασφαλή νιώθουν να πουν ότι δεν αντέχουν;
Οι τραγωδίες δεν έχουν ποτέ μία και μοναδική αιτία. Η ψυχική υγεία είναι πάντοτε πολυπαραγοντική και σύνθετη. Όμως ίσως η επικαιρότητα αυτών των ημερών μάς καλεί να κοιτάξουμε πιο σοβαρά το συναισθηματικό κόστος που κουβαλούν πολλοί νέοι άνθρωποι σιωπηλά.
Και ίσως χρειάζεται να θυμηθούμε κάτι πολύ σημαντικό: κανένας βαθμός δεν μπορεί να χωρέσει την αξία ενός παιδιού. Καμία εξεταστική διαδικασία δεν μπορεί να ορίσει ολόκληρη τη ζωή του. Και καμία κοινωνία δεν μπορεί να θεωρεί φυσιολογικό τα παιδιά της να μεγαλώνουν διαρκώς εξαντλημένα και φοβισμένα.
Οι έφηβοι δεν χρειάζονται μόνο στόχους. Χρειάζονται και ψυχικό χώρο για να αναπνεύσουν. Χρειάζονται ενήλικες που να μπορούν να αντέξουν το άγχος τους χωρίς να το μεταφέρουν αυτούσιο πάνω τους. Χρειάζονται να ακούν ότι η ζωή δεν τελειώνει σε μια εξέταση. Και χρειάζονται ένα εκπαιδευτικό και κοινωνικό πλαίσιο που να μην τους ζητά να θυσιάσουν την ψυχική τους υγεία για να αποδείξουν την αξία τους.
Γιατί πίσω από κάθε «υποψήφιο» υπάρχει ένας άνθρωπος που ακόμη μεγαλώνει. Και αυτό δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνάμε.
Το παρόν άρθρο έχει ενημερωτικό και κοινωνικό σχολιαστικό χαρακτήρα και δεν υποκαθιστά την εξατομικευμένη αξιολόγηση ή υποστήριξη από επαγγελματία ψυχικής υγείας.
